525.Az

KÖLGƏ (Hekayə)

[10.12.12]
KÖLGƏ <b style="color:red">(Hekayə)</b>

1.

... sonra yenə Şah Tutun kölgəsini xatırladı yenə son günlərdə neçənci dəfə? – xatirə onu əlçatmaz, ünyetməz bir keçmişdəəbədi keçmişdəqalmış o uşaqlıq çağlarına apardı, o vaxtlara ki, kəndin uşaqları ilə birlikdə hay-küylə, çığır-bağır sala-sala gedib Şah Tutun hər biri bir ağac gövdəsi yoğunluğunda olan budaqlarına dırmaşıb o qədər tut yeyirdilər ki, qarınları köpürdü, güclə nəfəs alırdılar, sonra da yayın cırhacır istisində Şah Tutun o sərin kölgəsində uzanıb xəyala dalırdılar.

İndi aradan bu qədər illər ötmüşdü o yeniyetmə xəyallarının bir qismi, əlbəttə, həyata keçmişdi, ancaq o həyata keçən xəyalların özünün o zamankı şirinliyi elə o xəyallar aləmində qalmışdıniyə? – bunun cavabını gərək Fariz müəllim yox, həyat verəydi Fariz müəllim öz-özünə: “Bax,- deyirdi.- Bakıda universitet bitirdin? bitirdin! ailə qurdun? qurdun! oğlun oldu? oldu! o vaxt o Şah Tutun kölgəsində bəyəm bunları arzulamırdın? arzulayırdın! bəs, indi deyirsən? – Öz-özünə növbəti dəfə sual verirdi.-  istəyirsən? nədən narazısan? – Özü özünə cavab verirdi: – Heç nədən... Heç nədən narazı deyiləm... Həyatdı ...”

Ancaq elə bu cavabın özü başdan-başa narazılıq idi Fariz müəllim bunu çox yaxşı başa düşürdü, orası da gün işığı kimi aydın bir məsələ idi ki, bu daxili sual-cavablar 25-30 ildi həmişə onunla bir yerdə olsa da, onların, yəni həmin sual-cavabların ağrısının-acısının son günlərdə bu dərəcədə artmasının səbəbi Jan Batist Effelin Nobel mükafatı almağı idi.

Dörd gün bundan əvvəl dünyanın o cümlədən Azərbaycanın bütün informasiya agentlikləri xəbər verdi ki, fransız alimi Jan Batist Effel Cucurbita pepo L.  hörümçəyinin kəşfinə görə Cucurbita pepo L. – in, yəni həmin hörümçəyin tüpürcəyi farmakologiya sahəsində inqilab yaratdığı üçün Nobel mükafatı alıb.

Əlbəttə, bu, çox ağır bir xəbər idi.

Ağır idi ona görə ki, ədalətsiz idi.

ədalətsiz idi ona görə ki,  dünya, ümumiyyətlə, ədalətsizlik üstündə bina olmuşdu illər idi ki, Fariz müəllimin buna qətiyyən şəkk-şübhəsi yox idi.

Bu, mübahisəli bir məsələ deyildi.

Dünya indiyə qədər belə olub, indi belədir indidən sonra da belə olacaq.

Məsələ burasında idi ki, düz 21 il bundan əvvəl, yəni 1991-ci il avqust ayının 23-, cümə günü həmin bu Cucurbita pepo L.- i dünya entomologiyasında ilk dəfə  Fariz müəllim kəşf etmişdi o zaman Yer Kürəsində belə bir hörümçəyin mövcudluğu Jan Batist Effelin heç yuxusuna da girə bilməzdi.

Jan  Batist Effel guya ilk dəfə kəşf etdiyi o hörümçəyin adını Cucurbita pepo L. qoymuşdu Fariz müəllim xarici sözlər lüğətinə baxıb tapmışdı ki, bulatın dilindəbalqabaqdeməkdir; görünür, hörümçəyin qanadları sarı rəngdə olduğu üçün Jan Batist Effel ona belə romantik ad qoymuşdu.

Fariz müəllim romantik deyildi, ancaq Jan Batist Effelin o romantik adlı hörümçəyi, əslində, onun, yəni Fariz müəllimin Propellere F.- idi.

Bir dəfə Fariz müəllimin arvadı Kübra xanım dedi:

Əgər Allah qismət eləsəydi ki, ya, Ələddinin çırağı əlimə  keçsin, Fariz, bilirsən, Cinnən istəyərdim? ?

Kübra xanım Ələddinin çırağı barədə kitablarda oxumamışdı, çünki kitab oxumağa vaxtı, həvəsi var idi, sadəcə, səhərdən axşama kimi evin işləri ilə məşqul olub, axşam mürgüləyə-mürgüləyə televizora baxanda Ələddinin çırağını da, o Cini kinoda görmüşdü Fariz müəllimin, əlbəttə, burasından xəbəri yox idi ki, Kübra xanım kinoda Ələddinin çırağını görəndən sonra, o çırağın içindən çıxan o bədheybət Cinlə dost olmuşdu, gecələr yuxuya getməzdən əvvəl tez-tez o Cini gözlərinin qabağına gətirirdi, ürəyində istək vardısa, evdə çatışmırdısa, hamısını bir-bir ondan istəyirdi, Cin həmin istəkləri o saat yerinə yetirirdi Kübra xanım beləcə şirin xəyal aləmində yuxuya gedirdi.

Kübra xanım yenə:

, Fariz?- soruşdu.

Fariz müəllim bilirdi ki, cavab verməsə, Kübra xanım təzədən soruşacaq :

Yox.- dedi.

Tap istəyərdim... Tapa bilərsən?

Fariz müəllim:

Yox... bilim?.. – dedi həqiqətən , biləydi ki, Kübra xanım Cindən istəyəcək, çünki, aydın məsələdir, Kübra xanımın istəyəcəyi o qədər şey ola bilərdi ki...

Cinə deyərdim ki...- Kübra xanımın gözləri işıldadı deyəcəyi sözün təsirini artırmaqdan ötrü bir az sükut etdi, sonra: – Deyərdim ki, evimizi remont eləginən!.. – Kübra xanım bu sözləri elə təntənəli surətdə dedi ki, elə bil, Cin artıq onun təvəqqesini yerinə yetirib Fariz müəllimin on beş il ev növbəsində durub, 1975-ci ildə sovet hökumətinin mikrorayonda verdiyi, o vaxtdan etibarən heç bir təmir üzü görməmiş bu üçotaqlı panel mənzili təmir edib.

Kübra xanım ərinin, necə deyərlər, şalvarının yan cibində , arxa cibində qədər pulu olduğunu yaxşı bilirdi buna görə ürəyində çəkirdi, bunu özü, bir Allah bilirdi, ancaq heç vaxt ərinin maddi imkanlarından kənarda olan nələrisə tələb edirdi, , ümumiyyətlə, bir umacağı var idi.

yenə günlərin bir günündə Kübra xanım dedi:

Fariz, Yevanı tanıyırsan , bizim o biri blokdakı qonşumuzu? Mürsəl Ağayeviçin arvadını deyirəm...

İndi yay ayı olduğu üçün, Fariz müəllimin gözlərinin qabağına o saat köhnə həsir silindir gəldi, çünki uzun, arıq bir adam olan rus dili müəllimi Mürsəl Ağayeviç yayda həmişə başına həmin həsir silindiri qoyurdu, qabağını da quş dimdiyi kimi gözünün üstünə əyirdi, ilin qalan mövsümlərində isə bu həsir silindiri illərdən bəri lenti duz bağlamış məşhur zamşa şlyapa əvəz edirdi bu binanın bütün sakinləri onu yaxşı tanıyırdı, çünki Mürsəl Ağayeviç  bu sakinlərin arasında daima yaşadıqları binanın maraqlarının keşiyində mətanətlə dayanan yeganə adam idi, bu isə o deyilən söz idi ki, binaya qaz gəlməyəndə, işıq sönəndə, lift işləməyəndə, siçan çoxalanda s. – Mürsəl Ağayeviç yuxarı təşkilatlara şikayət ərizələri yazırdı, tələb edirdi, televiziya kanallarını çəkilişə çağırırdı, qəzetlərə məlumat verib, bürokratları ifşa edirdi, bir sözlə, yalnız özünün öz ailəsinin yox, bütün bina sakinlərinin hüquqlarını müdafiə edirdi.

Kübra xanım yenə soruşdu:

?

Fariz müəllim:

.- dedi.

Onlar bilirsən, neyniyiblər?

Yox.

Bilirsən... – Kübra xanım yenə deyəcəyi sözlərin təsirini artırmaq üçün bir neçə an sükut etdi, sonra: – Özləri başdıyıblar evlərini remont eləməyə! – dedi. – Özləri e-e-e!..

Kübra xanım bu xəbəri verəndə oğlanları Mürşüd həmişəki kimi qəzet oxuyurduelə o vaxtlardan qəzet oxuyur, ancaq o zaman hələ Hollandiya söhbəti yox idi, dünyadakı iqtisadi vəziyyət Mürşüdü maraqlandırmırdı anasının dediyi sözləri eşidəndə gözlərini qəzetdən çəkib zənnlə ona baxdı, Kübra xanım da tələsik əlavə etdi:

Özləri, yəni ər-arvad e, ikisi!.. Yevaynan Mürsəl Ağayeviç!..

Mürşüd yenə gözlərini qəzetə zillədi Kübra xanım da arxayın davam etdi:

Sən demə, çətin döyülmüş e, Fariz!.. Sementdi, torpaqdı, paltaryuyan ləyənin içində mala düzəldirlər, raz-dva, divarların dəlmə-deşiyinə mala vururlar, quruyannan sonra da rəng, vəssalam!.. , Fariz?

beləliklə, Fariz müəllim yavaş-yavaş tədarük görməyə başladı ki, Mürsəl Ağayeviç ilə Yeva kimi, onlar da mənzili özləri təmir etsinlər, çünki mənzil həqiqətən pis gündə idi, xüsusən vanna otağı dağılırdı, divarların sovet istehsalı olan kafelləri adda-budda tökülmüşdü Fariz müəllim hər dəfə bu vanna otağına girəndə, o divarları görəndə uşaq vaxtı nağıllarda oxuduğu küpəgirən qarıların mırıq dişləri onun yadına düşürdü.

Fariz müəllim , Kübra xanım da belə qərara gəldilər ki, təmiri vanna otağından başlasınlar sonra da təmir üçün lazımdısa aldıqca, otaqları da bir-bir əldən çıxarsınlar.

Dünya ədalətsiz dünyadı, buna söz yox, amma bu ədalətsiz dünyanın qəribə işləri var idi bu da şəksiz idi.

Fariz müəllimgil ancaq duşda çimirdilər, çünki vannanın emalı da divardakı kafellər kimi adda-budda qabarıb tökülmüşdü sonuncu dəfə bu vannanı vaxt su ilə doldurub içində uzanmağı, yəni vanna qəbul etməyi Fariz müəllimin yadına gəlmirdi, ancaq həmin tarixi cümə günü, yəni 1991-ci il avqust ayının 23- axşam işdən qayıdanda birdən-birə, elə bil, fəhmi ona dedi ki, Fariz, get, vanna qəbul et.

Həmin 23 avqust günü aləm bir-birinə dəymişdi, bu həmin vaxt idi ki, Qorbaçov SSRİ- aləmi bir-birinə qarışdırmışdı, amma bu hərc-mərclik Fariz müəllimlə Kübra xanımın qərarına heç vəchlə təsir etməmişdi: onlar sabah qollarını çırmalayıb vanna otağının təmirinə başlayacaqdılar, onsuz da neçə gün idi ki, Kübra xanım təkbaşına divardakı kafellərin hamısını bir-bir söküb çıxartmışdı onların yerinə təzədən kafel düzməyəcəkdilər, sadəcə, divarları malalıyıb, gələn şənbə-bazara qədər qurumağını gözləyəcəkdilər, sonra da üstünə yağlı boya çəkəcəkdilər, vannanın da köhnə emalını qaşıyıb, təzədən emallayacaqdılar, əlüzyumaq çanağı ilə unitaz isə normal vəziyyətdə idi, sınığı, çatlağı yox idi, Kübra xanım onları həmişə tərtəmiz saxlayırdı Fariz müəllim hərdən özü özünə sataşırdı ki, bu çanaqla bu unitaz bu mənzildə hələ gələcək nəsillərə xidmət edəcəklər.

həmin cümə günü, axşam Fariz müəllim köhnə vannanı ilıq su ilə doldurub içinə girdi, uzanıb gözlərini yumdu elə bil, canındakı yorğunluq cismani bir şey kimi bədənindən çıxmağa başladı. Avqust ayının bu istisi hara, o Şah Tutun kölgəsinin sərinliyi hara, ancaq Fariz müəllimin dəqiq yadındadı ki, bu gün xatırladığı kimi 1991-ci ilin 23 avqustunda da isti vannada gözlərini yumub, birdən-birə Şah Tutun kölgəsini xatırladı, kənd uşaqları ilə birlikdə tut yeyəndən sonra o kölgədə uzanmaqları gözünün qabağına gəldi bir tərəfdən Şah Tutun kölgəsi ilə bağlı o  gözəl xatirə, o biri tərəfdən eşikdəki avqust ayının bürküsündən, çirkli havasından sonra vannadakı ilıq suyun təmizliyi birdən-birə bir ərəfə hissi yaratdıyəqin, bu da fəhmin işi idiFariz müəllimə elə gəldi ki, bu saat nəsə çox böyük bir hadisə baş verəcək.

həqiqətən , Fariz müəllim gözlərini açan kimi, elə həmin andaca o böyük hadisə baş verdi: Fariz müəllim o hörümçəyi gördü əvvəlcə ona elə gəldi ki, bu görüntü Şah Tut ilə bağlı o xatirələrin davamı kimi bir ilğımdır.

Ancaq bu, ilğım yox, möcüzə idireal möcüzə!

Bu möcüzənin cüssəsinin yamyaşıl rəngi var idi o yamyaşıl rəng par-par parıldayırdı, sapsarı qanadları adi qanadlar deyildi, propeller kimi fırlanırdı cəmi üç ayağı var idiikisi yanlarından uzanırdı, biri sinəsindən. Dünyadakı bir milyon iki yüz min həşəratı öyrənən entomologiya elmi bu hörümçəyi tanımırdı, bu hörümçək elm aləminə məlum deyildi Fariz müəllimin buna qətiyyən şübhəsi yox idi (gələcək bunu bir daha sübut etdi!). Fariz müəllim yüksək ixtisaslıbunu Azərbaycandakı bütün entomoloqlar təsdiq edə bilərdilər ( təsdiq edirdilər!) – araxnoloq idi təbii ki, araxnologiyaya məlum olan bütün hörümçəklər Fariz müəllimə məlum idi.

    

2.

    

Kəndlərarası o köhnə torpaq yolla gedib-gələn çox az olurdu, ildə-ayda bir atlı buradan ya keçəydi, ya keçməyəydi, çünki bütün bu ətraf kəndlərin camaatı avtomobillərə, marşurut avtobuslarına minib, təzə salınmış rahat asfalt yolla gedib-gəlirdi bütün -gücünü o asfalt yolun yolçuluğu ilə görürdükimi satmaq üçün şəhərə mal aparırdı, kimi hansısa bir işi ilə bağlı rayon mərkəzinə, kimi qonşu kəndlərdə qohum-əqrabayla, tanış-bilişlə görüşməyə, toya, yasa gedirdi s.

O köhnə torpaq yoldan iyirmi-iyirmi beş metr aralıda qollu-budaqlı göz işlədikcə uzanan bu düzənlikdə tamam tənha bir tut ağacı var idi. Ətraf kəndlərdə bu ağacaŞah Tutdeyirdilər, çünki hər yay ki, bəhrə verməyə başlayırdı, onun tutunun hər dənəsi az qala çöçələ barmaq boyda olurdu bu cinsdən olan tut ağacları başqa yerlərdə var idi, ancaqŞah Tutdeyəndə, camaat bilirdi ki, söhbət məhz bu tut ağacından gedir.

Məlum məsələdir ki, Şah Tutun özünün insanların ona qoyduğu bu addan xəbəri yox idi hər dəfə yayın əvvəllərindəiyunun ortalarında qonşu kəndlərin uşaqları gəlib onun budaqlarına dırmaşanda, acgöz bir səs-küylə, haray-həşirlə o yetişmiş iri tut dənələrini ovuc-ovuc təpişdirəndə, Şah Tut öz yoğun gövdəsinin içində gülümsəyirdi, çünki onun çox güclü hafizəsi var idi, bu uşaqların atalarının, hətta babalarının da beləcə uşaq çağlarında gəlib onun budaqlarına dırmaşmağını, tut yeməklərini, sonra da yerə düşüb budaqlarının kölgəsində uzanaraq dincəlməklərini yaxşı xatırlayırdı arxası üstə uzanmış o uşaqların tut yeməkdən donbalmış qarınlarına baxanda Şah Tutu gülmək tuturdu. Bu mənzərə Şah Tutun o qədər xoşuna gəlirdi ki, hətta qış yuxusuna gedəndə bəzən nədənsə diksinib ayılanda birdən o mənzərə yadına düşürdü qışın şaxtasında bütün içinə bir hərarət yayılırdı.

Ancaq Şah Tutun kölgəsi heç nəyi xatırlamırdı, çünki onun uzun ömrü əslində, birgünlükhətta nəinki birgünlük, birgünortalıqömürlərin cəmi idi: hər dəfə gün çıxanda, elə bil, dünyaya təzəcə gəlirdi, gün yerini dəyişdikcə, o da Şah Tutun ətrafında yerini dəyişirdi, kiçilirdi, böyüyürdü, amma bu ətrafdan bir addım da kənara çıxa bilmirdi.

Yayda kənd uşaqları gəlib Şah Tuta dırmaşanda, bəzən onların da kölgəsi Şah Tut Kölgəsinin üstünə düşüb ona qarışırdı, sonra o uşaqlar çıxıb gedirdi təbii ki, onların kölgələri özləri ilə birlikdə gedirdi hər dəfə Şah Tut Kölgəsi özünü məcbur edirdi ki, bu yerlərdən uzaqlaşan o uşaqların kölgələrinin ardınca baxmasın, çünki baxandaözündən asılı olmayaraq kövrəlirdi, bir lopa qəhər içinə dolub, az qalırdı onu boğsun.

Şah Tut Kölgəsi uzun ömrühəmin birgünortalıq ömürlərin cəmi olan ömrü boyu yalnız Şah Tutun ətrafında yaşamışdı bunu da yaxşı bilirdi ki, Şah Tutun ömrünün sonuna kimi belə olacaq. Şah Tutun ömrünün sonu isə, aydın məsələdir ki, Şah Tut Kölgəsinin ömrünün sonu olacaqdı Şah Tut Kölgəsi bilirdi ki, dünyadakı  bütün kölgələrin taleyi belədir, onların ömrü özlərindən asılı deyil, onlar özləri xəstələnmirlər, özləri saralıb-solmurlar, qəzavü-qədər onların öz başına gəlmir, əcəl onları girləmir, onlarla işi yoxdurbütün bunların hamısı kölgənin yox, kölgəsi düşənin taleyinin qisməti idi.

Yaradan o kənd uşaqlarının kölgələrinin taleyinə bir xoşbəxtlik yazmışdı, ancaq o xoşbəxtliyi Şah Tut Kölgəsindən əsirgəmişdi: o uşaqların kölgəsi onlarla birlikdə gəzirdi, qaçırdı, oynayırdı, ora qalxırdı, bura sürüşürdü, ora gedirdi, bura gəlirdi, əlləriylə nəyinsə kölgəsini götürürdü, atırdı,oynadırdı, bir sözlə həmişə hərəkətdə idi, daima yerini dəyişirdiyol gedirdi, dağa çıxırdı, ağaca dırmaşırdı... Eləcə o köhnə torpaq yoldan ötən atların kölgəsi, o atlara minən  insanların kölgəsi, hətta təkərləri cırıldaya-cırıldaya gedən o sınıq-salxaq arabalarının kölgəsi.

Təkcə Şah Tut Kölgəsindən başqa.

üçün belə idi?

Şah Tut Kölgəsi uzun ömür sürmüşdü bilirdi ki, Yaradanın işinə qarışmaq olmazbunu bilirdi, amma heç vəchlə bununla barışa bilmirdi, o bir lopa qəhər elə buna görə onun içinə dolurdu, az qalırdı onu boğsun.

                                                           3.

O möcüzə üçün bu boyda Bakıda elə araxnoloq Fariz müəllimin vanna otağında peyda olmalıydı? – bu, bir sirri-xuda idi fatalistlikdən uzaq, tamam həyati bir adam olan Fariz müəllim sonrakı illərdə yüz dəfə, min dəfə bu barədə fikirləşəndə bu suala heç cürə cavab tapa bilmirdi. Əgər bu möcüzəni kəşf etmək onun bəxtinə yazılmışdısa, o zaman üçün dünya entomologiyasının bundan xəbəri olmadı, yəni xəbəri olmadı ki, bu kəşfi ilk dəfə Jan Batist Effel yox, Azərbaycanda Fariz müəllim edib? Yox, əgər Jan Batist Effelin adı qızıl hərflərlə dünya entomologiyasına həkk olunacaqdısa, o zaman üçün 1991-ci il avqustun 23- o möcüzə Fariz müəllimin vanna otağında baş verdi?

Fariz müəllim illər boyu bu sirrli suallar içində qədər götür-qoy edirdisə , hər şey yenə gəlib dünyanın əzəli əbədi ədalətsizliyinə dirənirdi.

Bu ədalətsizliyin içində isə tam bir əlacsızlıq var idi.

Fariz müəllim mətbəxdə kibrit qutusunu  boşaldıb, o yamyaşıl cüssəli, sapsarı qanadlı üçayaq hörümçəyi onun içinə qoyandan sonra bütün gecəni vanna otağında axtarış apardı, ancaq ikinci bu cür hörümçək tapmadı vanna otağında, ümumiyyətlə, bu hörümçəyə məxsus  ola biləcək heç bir şey yox idi. Bu hörümçək Fariz müəllimin vanna otağına göydən enib gəlməmişdi, onu Kübra xanımın Cini gətirib Fariz müəllimin gözünün qabağına qoymamışdı, hardasa yuvası olmalıydı, ya yox?, toru  olmalıydı, ya yox?, amma o yuvadan da, tordan da əsər-əlamət yox idi ola bilsin ki, Kübra xanım kafelləri qoparanda o sovet kafellərilə birlikdə o hörümçəyin izini-sorağını vanna otağından itirmişdi.

Səhərki gün, yəni o şənbə günü ki, vanna otağının təmirinə başlamalı idilər, təmir qaldı bir tərəfdə, Fariz müəllim bir-bir otaqların da bütün künc-bucağını, Kübra xanımın cehiz gətirdiyi indi köhnəlib rəngini itirmiş mebellərin altını-üstünü axtardı, amma axşama qədər davam edən bu axtarışların bir faydası olmadı.

Mürşüd  bir müddət evin bütün dərmə-deşiyini ələk-vələk edə-edə hörümçək axtaran atasına baxdı, sonra gedib yatdı.

Qutu-matı qurumuş Kübra xanım Fariz müəllimi heç vaxt bu dərəcədə həyəcanlı görməmişdi divanda oturub əsnəyə-əsnəyə ərinin hörümçək axtarmağına tamaşa edirdi. Divanın süzülmüş örtüyünün altından yaylar halqa-halqa qabarmışdı Kübra xanım Fariz müəllimin axtarışlarına baxa-baxa soğan, yaxud badımcan doğramaqdan, nar təmizləməkdən ucları qaralmış barmaqlarını qabarmış halqaların üstündə gəzdirirdi, elə bil, yayların halqalarını tumarlayırdı. Arvad o şənbə günü Fariz müəllimin bu işinə o qədər mat qalmışdı ki, təmir barədə bir söz demirdi, Ələddinin çırağı, o bədheybət Cin yadına düşmürdü qorxurdu ki, Fariz müəllimin bu axtarışları sabah da, yəni bazar gün davam  edər, təmir qalar bir gələn həftəyə.

Fariz müəllimgilin yaşadığı beş mərtəbəli binada yeddi blok var idi, hər blokda da on mənzil, bu, eləyirdi yetmiş mənzil ola bilsin ki, bu mənzillərin hansındasa o hörümçəklər məskən salmışdılar, ancaq Fariz müəllim bu möcüzənin araxnologiya ümumiyyətlə, entomologiya elmi üçün dərəcədə böyük əhəmiyyəti olduğunu dərk etsə , yetmiş mənzilin vanna otaqlarını bir-bir gəzib hörümçək axtara bilməzdi ki...

Fariz müəllim elə həmin cümə gününün səhəri sübh tezdən, hələ evdəki axtarışlara başlamamış, həyətə düşdü ki, bəlkə Kübra xanımın atdığı o kafelləri hələ aparmayıblar doğrudan da Kübra xanım o kafelləri həyətin yuxarı başındakı zibil yeşiklərinin yanına necə yığmışdısa, onlar eləcə orada qalmışdılar.

Fariz müəllim o kafelləri bir-bir tozun-torpağın içindən çıxarıb diqqətlə yoxlayırdı, ancaq heç tapa bilmirdi bu vaxt rus dili müəllimi Mürsəl Ağayeviç əlində iri həsir zənbil, başında da həmin həsir silindir öz bloklarından çıxdı, yəqin bazara gedirdi, çünki səhər tezdən bazarda nisbətən ucuzluq olurdu (Kübra xanım da bazara sübh tezdən gedirdi) mədəni səliqəli bir adam olan Mürsəl Ağayeviç qonşunun zibillikdə eşələndiyini görəndə, doğrusu, xeyli təəccüb etdi.

Fariz müəllim belini düzəldib, salamsız-kəlamsız soruşdu:

Mürsəl Ağayeviç, sizin evdə yaşıl rəngli, sarı qanadlı hörümçək yoxdu?

Mürsəl Ağayeviç həsir silindirin dimdiyinin altından diqqətlə Fariz müəllimə baxdı:

Çto? (“-?”)

Fariz müəllim yuxusuzluqdan yorğunluqdan qızarmış qapaqları şişmiş gözlərini qırpa-qırpa təkrar etdi:

Hörümçək... Üçayaqlı hörümçək... Vanna otağınızda...

Hörümçək?

.

Bizim vanna otağında?

. Qanadları da propeller kimi fırlanır.

Kak propeller? (“- Propeller kimi?”)

Fariz müəllim dediklərini bu dəfə rusca təsdiq etdi:

Da. (- Bəli.”)

Özü üçayaqlı, da? – birdən-birə gözgörəti pərt olmuş Mürsəl Ağayeviçin sifəti qıpqırmızı qızardı:- Mən sizi mədəni adam hesab edirdim!- dedi.-  Kak vam ne stıdno!.. (“Ayıb olsun sizə!”) Ələ salmağa adam tapmırsız? Mən əməkdar müəlliməm!..

Mürsəl Ağayeviç bu sözləri deyib, hər biri bir metrdən artıq olan addımlarıyla sürətlə uzaqlaşdı Mürsəl Ağayeviçin məsələyə bu cür münasibəti  Fariz müəllimin elm aləmindəki böyük kəşfinə bundan sonrakı münasibətlərin başlanğıcı oldu.

Başlanğıc necə idisə, eləcə davam etdi.

Fariz müəllim elmi-tədqiqat institunda baş elmi işçi işləyirdi düz üç gün heç cürə institutun direktoru, daima cürbəcür iclaslara tələsən akademik Nurullayevin qəbuluna düşə bilmədi, nəhayət dördüncü gün direktor yenə tələsik hansısa iclasa getdiyi vaxt koridorda onun qabağını kəsdi, mühüm kəşf etdiyini, yeni hörümçək növü tapdığını dedi.

SSRİ- baş verən  hadisələrə görə bütün televiziya tamaşaçılarının yaxşı tanıdığı bioloq alim, akademik Nurullayev tamam bir nigarançılıq içində idi, gözlənilməz siyasi hadisələrin sürətlə  bir-birini əvəz etməsi onu çaşdırmışdı, məlum deyildi ki, bu hadisələrin hansının ətəyindən yapışmaq lazımdır yəqin elə bütün bunlara görə üz-gözünü turşudub:

Vallah,- dedi.- Sən qəribə adamsan!.. A kişi, görmürsən ki, dünya dağılır?! Bu zırtazırtda  sən hörümçək kəşf eləməyə vaxt tapmısan?! Ay-hay!.. Mən səni seryoznı adam bilirdim... – başını bulayıb uzaqlaşa-uzaqlaşa: – Sluşay, – dedi.- Get, işinlə məşqul ol!..

Fariz müəllim arxadan səsini qaldırdı:

Mənim işim elə budur !..

Akademik Nurullayev gedə-gedə fikirləşdi ki, dünya həqiqətən dağılır gör, indi necə bir vəziyyət yaranıb ki, Fariz demoqoq olub...

Bir neçə gündən sonra Fariz müəllim koridorda direktorun qabağını bir kəsdi:

Hörmətli akademik,- dedi,- bir buna baxın!- spiçka qutusunun içindəki hörümçəyi akademik Nurullayevə göstərdi.

Akademik Nurullayevin iri, ala gözləri var idi, ancaq bir az xam baxırdı, adama elə gəlirdi ki, pəncərəyə, qapıya, yaxud başqa bir adama baxır, əslində isə sənə baxırdı, bu dəfə gözlərini qıyıb başını kibrit qutusuna tərəf əydi Fariz müəllim çalışdı müəyyən etsin ki, akademik Nurullayev həqiqətən bu möcüzəyə baxır, ya yox?

Akademik Nurullayev başını qaldırıb, çox güman ki, Fariz müəllimə baxaraq:

İnteresni!..- dedi.- Sonra gələrsən, danışarıq...- yenə tələsik addımlarla hansısa iclasa getdi.

O danışarıq, bu danışarıq, SSRİ dağıldı, Azərbaycanda cəbhəçilər hakimiyyətə gəlib akademik Nurullayevi vəzifəsindən azad edənə qədər heç bir danışıq olmadı bütün bu müddət ərzində Fariz müəllim kəşfi ilə bağlı ora-bura çox ayaq döydü, ancaq içindən bir şey çıxmadı, akademik Nurullayev demişkən, dünya doğrudan da dağılırdı.

Bir dəfə Kübra xanım televiziyada xəbərlərə baxa-baxa soruşdu:

Fariz, bu işlərin axırı necə olacaq?

Fariz müəllim:

Necə yəni axırı necə olacaq?- dedi.-  Elə axırdı !..

Sovet İttifaqı dağılandan sonra heç həşəratların adicə mikroskopik quruluşunu metamorfozunu öyrənmək mümkün deyildi, yəni o işi ki, üç yüz il bundan əvvəl Malliki İtaliyada, ya da Svammerdam Hollandiyada görmüşdü, indi, yəni XX əsrin sonlarında o işi görmək mümkün deyildi, çünki institutda bütün cihazlar sıradan çıxmışdı, təzəsi yox idi.

Bütün bu çətinliklərə baxmayraq, Fariz müəllim kəşf etdiyi hörümçəyionun adını PropellereF. (yəni latın dilində propeller, “Fisə Fariz müəllimin adının baş hərfi) qoymuşduanatomiyasından, fiziologiyasından, filogeniyasından tutmuş histologiyasına, embriologiyasına, morfologiyasınacan mümkün olduğu qədər tədqiq etmişdi əlbəttə, institutda hamı bilirdi ki, Fariz müəllim entomologiya sahəsində universal bilik sahibidir, orasını da bilirdilər ki, Fariz müəllim nəsə kəşf eləyib, ancaq heç kim bunun fərqində deyildi, hərə  öz  başının çarəsini qılırdı, rəhmətlik akademik Nurullayevcəbhəçilər onu  işdən çıxarandan bir müddət sonra infarktdan vəfat etmişdidemişkən, indi kəşf vaxtı deyildi, o biri tərəfdən bu elmi işçilər araxnologiyanın əhəmiyyətindən incəliklərindən xəbərsiz adamlar idi.

Fariz müəllim hərdən işdə əsəbiləşəndə evdə Kübra xanıma deyirdi:

Bizim bədbəxtliyimiz odur ki, ürək həkiminin insanın ciyərindən xəbəri yoxdur, ciyər həkiminin beyindən xəbəri yoxdur, beyin həkiminin urologiyadan xəbəri yoxdu... Əsil araxnoloq o böyük entomoloq alimdir ki, kartsinologiyanı da yaxşı bilsin, koleopterologiyanı da, lepidopterologiyanı da yaxşı bilsin. Sən qarışqaları necə gözəl tədqiq edə bilərsən ki, mirmekologiyadan başqa heç nədən xəbərin yoxdu?!

Bu sözlərə qulaq asan Kübra xanım ürəyində fikirləşirdi ki, maşallah, Farizin yaddaşı əla qalıb, bu qədər qəliz sözəri əzbər deyir, amma onun, yəni Kübra xanımın yaddaşı tamam xarab olub. Mürşüd isə gözlərini qəzetdən çəkib, atasına baxırdı, sonra onun nazik bığının altından yüngül bir təbəssüm keçirdi təzədən qəzet oxuyurdu.

Bir dəfə bazar günü Fariz müəllim evdə Mürşüdlə şahmat oynayırdı oyun qurtarandan sonrayenə Fariz müəllim udmuşduMürşüd dedi:

Vallah, sən şahmatla məşqul olsaydın, indi heç olmasa ustadan-zaddan olardın!..

Fariz müəllim heç demədi yəqin heç Mürşüd özü başa düşmədi ki, necə söz dedi. Sonralar Mürşüdün bu sözləri tez-tez Fariz müəllimin yadına düşürdü bir dəfə bu sözlər işdə onun yadına düşdü. Fariz müəllim onunla bir otaqda oturan elmi işçilərə baxdı: bu insanların bəzisi ilə iyirmi beş il idi bir otaqda otururdu, bəzisi üç-dörd il idi gəlmişdi birdən-birə bu adamlar ona çox yazıq göründü. Niyə, üçün? – bunun səbəbini bilmədi, əslində, bu barədə heç fikirləşmədi , sadəcə, bir anın içində o adamlar Fariz müəllimin gözlərinin qabağında uzun bir iclas mizinin arxasında oturub nəzərlərini Fariz müəllimə zilləmişdilər Fariz müəllimin özü elə o adamların ortasında oturub baxışlarını düz onun gözlərinin içinə zilləmişdilər. Fariz müəllim özü daxil olmaqla gözlərinin qabağındakı bu insanlara baxdı onun ürəyi darıxdı, otaqdan çıxıb institutun həyətinə düşdü.

Həyətdə heç kim yox idi həmin gün göyün üzü tərtəmiz idi. Fariz müəllim başını qaldırıb göyə baxdı birdən-birə fikirləşdi ki, təklik ancaq Allaha yaraşır, insan gərək tək olmasın.

Bu fikir, elə bil, Fariz müəllimin bütün içinə bir çəkisizlik gətirdi institutun həyətində gəzişdiyi o dəqiqələrdə Fariz müəllim üçün dünyada hər şey boş mənasız idi, o dəqiqələrdə hətta Propellere F. da onun yadına düşmürdü.

O ki, qaldı, Mürşüdə, Mürşüd hələ sovet vaxtı Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu bitirmişdi o vaxtdan da tez-tez yerini dəyişirdi, çünki işlədiyi vəzifələr onun mənəvi tələblərinə cavab vermirdi, indi bir ildən çox idi ki, işsiz idi Hollandiyadan xəbər gözləyirdi. Mürşüdün hansısa bir dostu Hollandiyaya gedib, oranın vətəndaşı olmuşdu Mürşüdə söz vermişdi ki, ona da həmişəlik Hollandiyaya gəlmək üçün rəsmi çağırış göndərəcək.

Mürşüdün yaşı 40-ı haqlamışdı, amma hələ evlənməmişdi bir dəfə Kübra xanım yenə soruşanda ki, sən vaxt evlənəcəksən, Mürşüd qəflətən anasının üstünə çımxırdı:

Mənimçün etmisiz ki, deyirsən, evlən?!

Kübra xanım:

A-a-a!..- eləyib Fariz müəllimə baxdı.

Fariz müəllim bir söz demədi, amma ürəyində gülümsəyib fikirləşdi ki, Mürşüd olanda olar, düz deyir , onunçun etmişik?, təkcə onu dünyaya gətirmişik, vəssalam.

O böyük kəşfdən sonrakı illər boyu hərdən bədbin fikirlər Fariz müəllimi yaxalayanda kolbada spirtin içində saxladığı o yamyaşıl üçayaqlı hörümçəkPropellere F. – onun dadına çatırdı, yəni Fariz müəllimin mənəvi sarsıntıları azalırdı, çünki Fariz müəllim bu dünyada heç etməsə , bu boyda kəşf etmişdi düzdür, onun bu kəşfindən dünya entomologiya elminin xəbəri yox idi, dünya  araxnoloqları arasında Fariz müəllimin adı yox idi, ancaq hər halda onun özü bunu bilirdi bu da az deyildi.

Fariz müəllim Propellere F. haqqında azərbaycanca  böyük elmi yazmışdı, ancaq illər boyu bu elmi işi ingilis, hətta rus dilinə tərcümə elətdirə bilmədi ki, nüfuzlu elmi jurnallara göndərsin daha akademik Nurullayev yox idi ki, heç olmasa karidorda onun qabağını kəsib nəsə xahiş etsin. Fariz müəllim ancaq buna nail ola bildi ki, elmi işindən bir neçə səhifəni azərbaycanca çıxan elmi-populyarElm həyatjurnalında çap etdirdi.

Yenə Bakıda isti bir avqust günü idi, Fariz müəllimin kəşfindən xeyli il keçmişdi bütün bu müddət ərzində Mürsəl Ağayeviç hərdənbir həyətdə Fariz müəllimlə rastlaşanda o saat üzünü yana çevirirdi, salamlaşmırdılar. Ancaq onlar bu dəfə həyətdə rastlaşanda Mürsəl Ağayeviç üzünü yana çevirməyə macal tapmamış Fariz müəllim:

Salam, Mürsəl Ağayeviç!..- dedi.

Mürsəl Ağayeviç ağarmağa başlamış cod tüklü qaşlarını dartaraq həsir silindirinin dimdiyi altından zənnlə Fariz müəllimə baxdı :

O söz idi mənə deyirdiz?- dedi.- Propeller hörümçək?! Mən həyatımı elə yaşamışam ki, indiyə qədər heç kim mənə sataşmayıb!..

Mürsəl Ağayeviç elə danışdı ki, elə bil, bu söhbət neçə il bundan əvvəl yox, dünən olmuşdu.

Fariz müəllim:

O da bir zarafat idi, alınmadı... – dedi.- Üzr istəyirəm, Mürsəl Ağayeviç!..

Mürsəl Ağayeviç həsir silindirinin dimdiyi altından yenə zənnlə Fariz müəllimə baxdı, yəqin fikrində bu sözlərin səmimiliyini götür-qoy etdi, sonra:

Xoroşo!.. (“- Yaxşı!..”) – deyərək, hər biri bir metrdən uzun olan addımlarla yoluna davam etdi.

Günlərin bir günündə isə belə bir qəribə hadisə oldu: Fariz müəllim gecə yerinə girib yuxuya getməzdən əvvəl yanında uzanıb həmişəki kimi gözəl yuxuya getmiş Kübra xanıma baxdı birdən-birə  Ələddinin çırağından çıxan o Cin Fariz müəllimin gözlərinin qabağına gəldi. Fariz müəllim o Cindən heç istəmədi, sadəcə olaraq, o Cin onu, yəni Fariz müəllimi ovcuna alıb, birbaş o Şah Tutun kölgəsinə apardı...

4.

    

Bir dəfə günün gözəl kölgə saldığı bir vaxt idi o köhnə torpaq yoldan bir atlı keçirdi.

Atlı yaşlı adam idi görünür, günün altında çox yol getmişdi, Şah Tutun yanından ötəndə yüyəni çəkib, atı saxladı, yerə enib, dincini almaq üçün Şah Tutun altındakı kölgəlikdə oturdu.

o Atlı oturan kimi onun kölgəsi Şah Tut Kölgəsinin kənarına düşdü.

Atlının Kölgəsi Şah Tut Kölgəsinə salam verdi Şah Tut Kölgəsi , təbii ki, qonaqla salamlaşdı, ancaq Şah Tut Kölgəsinin səsində elə dəruni bir kədər var idi ki, bu kədəri hiss etməmək mümkün deyildi Atlının Kölgəsi bu kədəri hiss etdi:

Sənə olub belə?- soruşdu.- Bu cür kölgə salan gözəl günəşli gündə sən üçün belə kədərlisən?

Şah Tut Kölgəsi Atlının Kölgəsinə baxa-baxa fikirləşdi ki, bu xoşbəxt kölgənin, deyəsən, öz xoşbəxtliyindən xəbəri yoxdur, yəqin bu barədə heç fikirləşmir , çünki Yaradanın bəxş etdiyi yerimək, yer dəyişmək, dünyanın cürbəcür yerlərini, kəndləri, şəhərləri, dağları, meşələri görmək xoşbəxtliyi onun üçün adi bir şeydir, onun həyat tərzidir o, bəlkə, dənizi görüb. Şah Tut Kölgəsi eşitmişdi ki, Yer üzündə ancaq dənizin kölgəsi yoxdur dənizi görmək onun ən böyük arzularından biri idi, ancaq bu arzu heç vaxt gerçək olmayacaqdı.

Atlının Kölgəsi, görünür, hər şeyə maraq göstərən qonaqlardan idi Şah Tut Kölgəsinin susduğunu görüb:

Dinmirsən...- dedi Şah Tut Kölgəsinin aşikar bir kədər içində olduğunu bir daha hiss edib, yenə soruşdu:- Axı, sənə olub?

Şah Tut Kölgəsi bir az aralıda otlayan atla bərabər otlayan At Kölgəsinə baxa-baxa daha artıq bir kədərlə:

Sən bunu başa düşməzsən...- dedi.

Atlının Kölgəsi ilk dəfə tanış olduğu Şah Tut Kölgəsinin bu sözlərinə çox təəccübləndi, hətta pərt oldu :

Sən ki, məni tanımırsan...- dedi.- üçün elə bilirsən ki, mən səni başa düşməyəcəyəm?

Şah Tut Kölgəsi:

Çünki sən xoşbəxtsən!- dedi.

Şah Tut Kölgəsinin bu dəfəki cavabı isə o qədər gözlənilməz sadəlövh oldu ki, Atlının Kölgəsini gülmək tutdu.

Atlının Kölgəsi eləcə gülə-gülə :

Bu harda görünüb ki, qul xoşbəxt olsun, ?- soruşdu.- Bəyəm qul xoşbəxt ola bilər?