525.Az

Oxumalı olduğumuz kitab: "Dostoyevski ətrafında düşüncələr"

[30.01.14]
Oxumalı olduğumuz kitab:<b style="color:red"> "Dostoyevski ətrafında düşüncələr" </b>

Kəmalə UMUDOVA

BSU-nun "Klassik rus ədəbiyyatı" kafedrasının dosenti

 

Giriş sözü əvəzi

Dostoyevskinin Ədəbi-memorial muzeyinin önündə (Sankt-Peterburq, Kuzneçnı döngəsi, 5),  kiçicik foyedə, zirzəmidən birinci mərtəbəyə qalxan dar pilləkənlərdə   nəhayət,  üç göz otaqdan ibarət taxta döşəməli,  müdhiş bir hüzn duyulan mənzildə bütün əşyayi-dəlillər, sübutlar olduğu kimi görünən göründüyü  kimi olan dahi bir yazıçının yaşamı taleyindən xəbər verirdi. Bütün görüb-duyduqlarımın arasında yaddaşımda hər an ilk olaraq önə çıxan ruhumu XIX əsr klassik  rus ədəbiyyatı, mədəniyyəti ab-havasına kökləyən bir mənzərə var: muzeyin  direktoru  Natalya  Dostumbəyovna   Aşumbəyovanın kabinetindəki masası.  Kabinet deyəndə ki,  məncə,  dünya muzeylərində bu,  o nadir kabinetlərdəndir ki,  qalaq-qalaq kitab əlindən içəridə ayaq basmağa yer yoxdur. Bəstəboylu, sakit iti baxışlı, mərd duruşlu təmkinli, bəy əsilli bu qadın məni masa arxasına dəvət etdi. Kiçik dəyirmi masanın üzərinə rəngləri solmuş məxmər,  qotazlı bir süfrə salınmışdı. İlahi! O boyda Dostoyevskini bu boyda kiçik masada  necə "yola vermək"  olar?! Çox qəribədir, bu kiçik dəyirmi masa o qəribə əntiq örtüklə birgə mənə həyəcanımı dəf etməyə, özgə olan hər şeyin: zamanın,  məkanın,  dilin, dinin - üstündən birnəfəsə adlamağa kömək etdi.

Peterburqun solğun- sarı, terrakot, bozumtul-yaşılı dam-daşının rəngini, ab-havasını,  əhvalını,  qəribliyini qəribəliyini özündə ifadə edən bu məxmər örtuyun üstünə böyuk şövqlə Bakı Slavyan Universitetini təqdim edən bukleti,  jurnalları çalışdığım "Klassik rus ədəbiyyatı" kafedrasının iki böyük aliminin kitablarını qoydum.  Qoqol Dostoyevski yaradıcılığına həsr olunmuş  iki sanballı monoqrafiyanı əlinə alıb məmnunluqla nəzərdən keçirən muzey direktorunun "Bakıda hələ rusca danışırlar? İnsanlara təzyiq etmirlər?" suallarını eşidəndə,  özümü XIX əsrdə,  XXI əsrdə hiss etdim. Özümü yoxluqda, boşluqda, qaranlıqda buldum. Oxumadığımız kitablar yadıma düşdü, gəzmədiyimiz yerlər yadıma düşdü, demək istədiklərimizi deyə bilmədiyimiz anlar yadıma düşdü,görmədiyimiz min-min işlər yadıma düşdü..."Biz gərək elmi əlaqələrimizi inkişaf etdirək, siyasətçilər, biznesmenlər bunu edirlər, elm isə... Mən Bakıda hec vaxt olmamışam",- deyə Natalya Dostumbəyovna gizli bir ümidlə mənə baxdı. Onda mən siyasətçi ya biznesmen olmaq istədim ...

Bakının mərkəzində doğulub boya-başa çatmış,  indi isə Avropada yaşayan çalışan yəhudi əsilli bir soydaşımız anasına zəng vurub "yaxşı yaşayırsınız ,deyəsən" soruşanda, anası,  qocaman professor " ,yaxşı ,amma Dostoyevskini oxumuruq"söyləmişdi .  "Elə ona görə yaxşı yaşayırsınız ",- deyə oğlu cavab vermişdi.  Ağır ittihamdır... dərindən düşünəndə...

 

"Dostoyevskini sevmək olarmı?"

 

Elm şöhrət üçün deyil, sərvət üçün deyil. Elm  əbədi səadətdir.  Alimin mülkünə baş vurmaq onun yazdığı kitabı oxumaqdır. Düzgün istiqamətdə gedən,  işıqla gedən alimin kitabı da işıq salır,  yol açır,  fikrimizi qəlbimizin nuruyla sınağa çəkir. Doğrunu oxumaq, doğru oxumaq  həyata  göz açdırır, pisliklərdən arındırır. Çünki  həmişə qaranlıqdan  işığa can  atırıq.  Doğulanda da, öləndə ... Kitablar əlimizdən tutmaq üçündür.

Bir azərbaycanlı alimin Dostoyevski haqqında düçüncələrini bilmək istəyi insan ruhunun əslində cənnət sorağında keçdiyi,  keçmək istədiyi, keçə bildiyi ya bilmədiyi yolları dərk etmək cəhdindən özgə bir şey deyildir.

Dünyanın dərd-sərini səsində ifadə edən Alim Qasımov müsahibələrinin birində daxilində hər cür səsləri eşitdiyini, şeytan səsinin fərqində olduğunu onunla müharibə apardığını söyləyirdi. Qələbədən  söhbət gedə bilməsə , qəbr evinə qədər bu müharibəni aparacağını deyirdi. "Bəlkə biz bu dünyaya bu müharibə üçün gəlmişik ,"- dedi böyük Alim. "Axı hər şey rahat  yeyib-içməkdən ibarət ola bilməz. Belə sadə olsa,  nəyə yaşayırıq? Gecə-gündüz  var axı, bəs bunlar üçündür?"

Alim Qasımov böyük alim Məmməd Qocayevin "Cənnət gözəllik fədaisi" adlandırdığı Fyodor Dostoyevskini oxuyub öz düşüncələrini bildirirmiş kimi göründü mənə. Alimə qulaq asan, onu eşidə bilən, ruhunun maddi varlığından çəkidə çox-çox üstün olduğunu görüb sevinən onu sevən hər bir kəs "Dostoyevski haqda düşüncələri" oxuya bilər. Könlü sevgi istəyən, gecə-gündüzə giriftar olan hər bir azərbaycanlı "Dostoyevskini sevmək olarmı?" sualına bu kitabda cavab tapa bilər.

İnsanın ruhunda şeytana uymamaq gücü var. İman, aman adlandıra biləcəyimiz insan ruhunu yaşam,  tale hekayətləri,  tale romanları çərçivəsində işıqlandıra bilən, birinin ya birilərinin şəxsində ümumiyyətlə Adəm övladının qismət-qədərini obrazlı şəkildə, bədii formada, nəsr tabloları yaradaraq nəsillərə, əsrlərə çatdıran yazıçı haqdadır alimin " Düşüncələri". Düşünə bilənlər ücün,  düşünüb-daşına bilənlər üçün bu kitab dəyərli töhfədir.

"Məndən tez-tez Dostoyevskini nəyə görə sevdiyimi soruşurlar.  Mən isə cavab verirəm ki, Dostoyevskini sevmək mümkün deyil. Onda belə sual yaranır: bəs məni Dostoyevskiyə bağlayan nədir?" Gözəllik axtarışı möhtəşəmliyə maraq hisslərini önə cəkən alim kitabın ilk səhifələrində Dostoyevskinin fəthi məqamlarını açıqlayır.

L.Qrossmanın məşhur "Dostoyevski" kitabı ilə başlayan maraq sonra yazıçının bilavasitə  söz dünyasına müraciətlə, onun tədqiqinin elmi-metodoloji əsaslarını işləyib təqdim etmək istəyi səyi ilə əvəz olunur.

"Dostoyevski ətrafında düşüncələr" dahi  yazıçı haqda  rus dilində bir sıra ciddi  elmi-tədqiqat işlərinin müəllifi,  professor Məmməd Qocayevin azərbaycanlı oxucuya məhz doğma dilimizdə ilk, belə demək mümkünsə, böyük müraciətidir. Bu kitab öz mahiyyəti, üslubu, dili ilə oxucusunu  zənginləşdirir, onun biliklərini, təhlil etmə mülahizə yürütmə qabiliyyətini həm formalaşdırır, həm yönəldir. Dünyada məşhur olan Dostoyevski fenomeni kitabda çox geniş məsələlər ətrafında: yazıçının tərcümeyi-halının əsas məqamlarından tutmuş, yaradıcılıq yolunun inkişaf xətti , hər biri böyük hadisə kimi dəyərləndirilən romanları , onların ideya mündəricə cəhətləri - həm elmi, həm mütəxəssis olmayanların diqqət-marağını cəlb edə biləcək üslubda , sistemli şəkildə şərh olunur, açıqlanır.

Qeyd olunduğu kimi ,  qeyri-səlist strukturlu romanlar yazan , mücərrəd anlaşılmaz görünən bir yazıçını səhih, səlist izah etmək onun poetik nəbzini tuta bilməkdən keçir. Məmməd Qocayev Dostoyevskinin polifonik mətninin, sözünün ritmini, ahəngini duya bilən azsaylı filoloq-alimlər sırasındandır. Rusiya elmi dairələrində dostoyevskişünaslar tərəfindən böyuk rəğbətlə qarşılanan M.Qocayev bu dəfə Azərbaycan oxucusu ilə öz düşüncələrini paylaşır,  onu çox yaxında,  üzbəüz görürmüş kimi ona  suallar verir ya özünə suallarla müraciət edərək,  onları cavablandırır .

Oxucuya Dostoyevskini dərindən tanıtmaq,  yaxınlaşdırmaq üçün müəllif onun yaradıcılığının gizli məqamlarını Tolstoy, Qoqol, Puşkin, Servantes kimi yazarların,  Eynşteyn, Yunq  kimi  mütəfəkkirlərin bədii elmi fikirləri ilə qarşılaşdırır,  geniş bir müşahidə müqayisə meydanı acır. Dostoyevski  poetikasının  əsas qayəsini Məmməd müəllim dərinlik psixologiyasında görür, o cümlədən Dostoyevskini Karl Yunqun sonradan yaratmış olduğu arxetiplər nəzəriyyəsinin bədii kəşfinin müəllifi adlandırır.

Modernizm postmodernizm meyllərinin güclü olduğu zəmanəmizdə Dostoyevski yaradıcılığına maraq sahəsi , əlbəttə,  geniş olmaya  bilməz. Təhtəlşüur  psixologiyasının təsvirini  "insan qəlbinin dərinlikləri"  adlandıran Dostoyevskinin yaradıcılığında, müəllifin qeyd etdiyi kimi, "adi təfəkkürə sığan heç yoxdur, çünki insan həyat özləri məntiqə sığmır". Yazıçınin dünyaya fərqli hesablama sistemindən yanaşması bu baxış bucağı altında üzə çıxan dünya həqiqətləri bu kitabda məzmunlu, məntiqli, elmi düşüncəyə dayanaraq açıqlanır.

İnsan-dünya,insan-Allah münasibətlərini müxtəlif səslər səsləşmələr, dialoji söhbətlər üzərində quran yazıçının romanlarını alim dini kitablara bənzədir ("zahirən mücərrəd, daxilən sonsuz qədər mənalı-məzmunlu"), onları "haqdan gələn",  "haqdan yaranmış sədalar" adlandırır.

                                                        

"Yaradıcılıq yolu"

 

"Dostoyevski ətrafında düşüncələr" kitabının əsasında yazıçının yaradıcılığına kompleks yanaşma   M.Qocayevin işləyib hazırladığı vahid xarakter konsepsiyası durur. Bu konsepsiyanin əsasını isə xarakter kateqoriyası təyin edir. M.Qocayev bu kateqoriyanı yazıçının bədii sistemində açar rolu oynaya biləcək qədər mühüm hesab edir. Müəllifin fikrinə görə , daxili mənəvi zahiri sosial təsirlərin dialektik uzlaşması Dostoyevski xarakterlərinin dolğunluğunu həqiqiliyini təmin edir. Hətta ən qeyri-real yaranışa dünyagörüşə malik insan xarakteri belə, məsələn, "idiot" adlandırılan Knyaz Mışkin  öz inandırıcılığı ilə ən real xarakterlər - İppolit, Roqojin s. qədər  maraqlıdır, mahiyyətcə, əksinə,  daha həyati önəm daşıyır.  İki köməksiz qadını balta ilə qətlə yetirən qəhrəmanın ("Cinayət cəza" romanında  Raskolnikov) bu davranışını necə izah etmək olar? Bu cinayətə  hüquqi qiymət vermək, əslində, məsələnin kökünə varmamaqdır. İnsanin həyatı ehkam  qanunlarla xilas olub cənnətə çevrilmir. Dostoyevski romanlarında ideoloq-qəhrəmanlar (Raskolnikov, Kirillov, İvan Karamazov)   hərəsi bir ömür kitabı yazır , əslində, dünya şöhrətli bu rus yazıçısının bədii düşüncəsində biri-birinin kitabını oxumayan, Kitaba inanmayan adi bəndələrin, bizlərin,sizlərin siması canlanır ...bir balta ilə iki qadını qətlə yetirməmiş  olsaq belə ...Haşiyə cıxaraq, bu məqamda Məmməd müəllimin  bir sözünü, istəyini ifadə etməyə bilmirəm: "Əgər mən gənc  olsaydım,"Evanqelie ot Dostoevskoqo" ("Dostoyevskinin İncili")kitabını yazardım". Ən mümkünsüz olan bu hal - zamanı geri çevirmək - baş versəydi, həm bu kitab, həm İsa Muğanna həqiqətini söz, düşüncə tariximizdə iz qoyacaq səkildə təsvir edən digər bir kitab yaranardı (çox böyük İsa Muğanna narahatçılığı nigarançılığı var Məmməd müəllimin,yeri gəlmişkən...).

...Qayıdaq "Düşüncələr"ə. Qeyd edim ki,  M.Qocayevin Dostoyevskiyə yanaşma metodunun mahiyyətini xarakterlərin ideya-poetik dəyərləndirilməsi təşkil edir. Kitabda yazıçının yaradıcılıq yolu - XIX əsrin 40- illərindən  başlayaraq 1881-ci ilə qədər - üç mərhələyə bölünür.  Dostoyevskinin yaratmış olduğu insan xarakterləri hər üç dövrə (40-, 60- 70-80 -ci illər)  uyğun olaraq sosial-psixoloji,  ideya-mənəvi fəlsəfi-dini prizmadan izlənilir.

"Dostoyevski ətrafında düşüncələr"in müəllifi yazıçının ilk əsəri "Yoxsul insanlar"dan başlayaraq fəlsəfi-dini epopeya olan "Karamazov qardaşlar"ına qədər hər biri bədii hadisə kimi qiymətləndirilən povest romanları ayrı-ayrılıqda təhlil etmir. O, yazıçının bədii utopiya antiutopiyasını bir nöqtədə birləşdirməyə çalışır,  öz təhlilini vahid prinsip əsasında qurur: "Üç həlqədən ibarət olan bu spiralvari inkişaf sanki eyni məzmunlu məqamları müxtəlif,  daha yüksək səviyyədə əks etdirir", - müəllif qeyd edir.

 

"Dostoyevski  bizə    verdi?"

 

İlk növbədə qələm əhli Dostoyevskini oxumalı ondan baş açmağı bacarmalıdır. Ən azı ona görə ki, yazıçı özü dünya ədəbi təcrübəsini mənimsəmiş bununla da öz qələbəsini,  müəllifin qeyd etdiyi kimi, bir növ təmin etmişdir. Dostoyevski poetikasının sirlərini öz polifonizm nəzəriyyəsində ifadə etmiş M.Baxtinin məşhur monoqrafiyasını dilimizə tərcümə etmiş ("M.Baxtin Dostoyevski poetikasının problemləri. -Bakı, "Kitab aləmi", 2005, 384 s.) professor,  Bakı  Slavyan Universitetində klassik rus ədəbiyyatı kafedrasına rəhbərlik edən Məmməd Qocayev Dostoyevski yaradıcılığının tədqiqinin Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafına xidmət etdiyini təsdiqləyir. Kitabın  son səhifəsində  o yazır: "Elmdə mənimki, səninki, özününkü, özgəninki deyilən şey yoxdur. Odur ki, Dostoyevski irsinin dilimizə tərcüməsi onun Azərbaycanda tədqiqi məsələləri milli maraqlarımıza cavab verən vəzifələrimizdəndir".  Qeyd etmək yerinə düşər ki,  son illər ərzində Məmməd  müəllim Dostoyevskiyə marağını xalqına olan sevgisi ilə birləşdirərək  "milli çərçivədən kənara çıxan" dahi yazıçının bədii publisistik irsinin dilimizə tərcüməsində böyük əmək sərf edir. "Yeniyetmə",  "Şeytanlar" romanlarından sonra "Paxla",  "Gülməli adamın yuxusu",   "Ölü evdən qeydlər"  s. əsərlərin tərcüməsi  işıq üzü görmüşdür.  Yazıçının digər əsərləri yaxın zamanlarda M.Qocayevin tərcüməsində oxuculara təqdim olunacaq .

 

Son söz əvəzi

Oxumalı olduğumuz kitab: "Dostoyevski ətrafında düşüncələr"

 

  Kəmalə UMUDOVA

BSU-nun "Klassik rus ədəbiyyatı"

kafedrasının dosenti

 

Giriş sözü əvəzi

 

Dostoyevskinin Ədəbi-memorial muzeyinin önündə (Sankt-Peterburq, Kuzneçnı döngəsi, 5),  kiçicik foyedə, zirzəmidən birinci mərtəbəyə qalxan dar pilləkənlərdə   nəhayət,  üç göz otaqdan ibarət taxta döşəməli,  müdhiş bir hüzn duyulan mənzildə bütün əşyayi-dəlillər, sübutlar olduğu kimi görünən göründüyü  kimi olan dahi bir yazıçının yaşamı taleyindən xəbər verirdi. Bütün görüb-duyduqlarımın arasında yaddaşımda hər an ilk olaraq önə çıxan ruhumu XIX əsr klassik  rus ədəbiyyatı, mədəniyyəti ab-havasına kökləyən bir mənzərə var: muzeyin  direktoru  Natalya  Dostumbəyovna   Aşumbəyovanın kabinetindəki masası.  Kabinet deyəndə ki,  məncə,  dünya muzeylərində bu,  o nadir kabinetlərdəndir ki,  qalaq-qalaq kitab əlindən içəridə ayaq basmağa yer yoxdur. Bəstəboylu, sakit iti baxışlı, mərd duruşlu təmkinli, bəy əsilli bu qadın məni masa arxasına dəvət etdi. Kiçik dəyirmi masanın üzərinə rəngləri solmuş məxmər,  qotazlı bir süfrə salınmışdı. İlahi! O boyda Dostoyevskini bu boyda kiçik masada  necə "yola vermək"  olar?! Çox qəribədir, bu kiçik dəyirmi masa o qəribə əntiq örtüklə birgə mənə həyəcanımı dəf etməyə, özgə olan hər şeyin: zamanın,  məkanın,  dilin, dinin - üstündən birnəfəsə adlamağa kömək etdi.

Peterburqun solğun- sarı, terrakot, bozumtul-yaşılı dam-daşının rəngini, ab-havasını,  əhvalını,  qəribliyini qəribəliyini özündə ifadə edən bu məxmər örtuyun üstünə böyuk şövqlə Bakı Slavyan Universitetini təqdim edən bukleti,  jurnalları çalışdığım "Klassik rus ədəbiyyatı" kafedrasının iki böyük aliminin kitablarını qoydum.  Qoqol Dostoyevski yaradıcılığına həsr olunmuş  iki sanballı monoqrafiyanı əlinə alıb məmnunluqla nəzərdən keçirən muzey direktorunun "Bakıda hələ rusca danışırlar? İnsanlara təzyiq etmirlər?" suallarını eşidəndə,  özümü XIX əsrdə,  XXI əsrdə hiss etdim. Özümü yoxluqda, boşluqda, qaranlıqda buldum. Oxumadığımız kitablar yadıma düşdü, gəzmədiyimiz yerlər yadıma düşdü, demək istədiklərimizi deyə bilmədiyimiz anlar yadıma düşdü,görmədiyimiz min-min işlər yadıma düşdü..."Biz gərək elmi əlaqələrimizi inkişaf etdirək, siyasətçilər, biznesmenlər bunu edirlər, elm isə... Mən Bakıda hec vaxt olmamışam",- deyə Natalya Dostumbəyovna gizli bir ümidlə mənə baxdı. Onda mən siyasətçi ya biznesmen olmaq istədim ...

Bakının mərkəzində doğulub boya-başa çatmış,  indi isə Avropada yaşayan çalışan yəhudi əsilli bir soydaşımız anasına zəng vurub "yaxşı yaşayırsınız ,deyəsən" soruşanda, anası,  qocaman professor " ,yaxşı ,amma Dostoyevskini oxumuruq"söyləmişdi .  "Elə ona görə yaxşı yaşayırsınız ",- deyə oğlu cavab vermişdi.  Ağır ittihamdır... dərindən düşünəndə...

 

"Dostoyevskini sevmək olarmı?"

 

Elm şöhrət üçün deyil, sərvət üçün deyil. Elm  əbədi səadətdir.  Alimin mülkünə baş vurmaq onun yazdığı kitabı oxumaqdır. Düzgün istiqamətdə gedən,  işıqla gedən alimin kitabı da işıq salır,  yol açır,  fikrimizi qəlbimizin nuruyla sınağa çəkir. Doğrunu oxumaq, doğru oxumaq  həyata  göz açdırır, pisliklərdən arındırır. Çünki  həmişə qaranlıqdan  işığa can  atırıq.  Doğulanda da, öləndə ... Kitablar əlimizdən tutmaq üçündür.

Bir azərbaycanlı alimin Dostoyevski haqqında düçüncələrini bilmək istəyi insan ruhunun əslində cənnət sorağında keçdiyi,  keçmək istədiyi, keçə bildiyi ya bilmədiyi yolları dərk etmək cəhdindən özgə bir şey deyildir.

Dünyanın dərd-sərini səsində ifadə edən Alim Qasımov müsahibələrinin birində daxilində hər cür səsləri eşitdiyini, şeytan səsinin fərqində olduğunu onunla müharibə apardığını söyləyirdi. Qələbədən  söhbət gedə bilməsə , qəbr evinə qədər bu müharibəni aparacağını deyirdi. "Bəlkə biz bu dünyaya bu müharibə üçün gəlmişik ,"- dedi böyük Alim. "Axı hər şey rahat  yeyib-içməkdən ibarət ola bilməz. Belə sadə olsa,  nəyə yaşayırıq? Gecə-gündüz  var axı, bəs bunlar üçündür?"

Alim Qasımov böyük alim Məmməd Qocayevin "Cənnət gözəllik fədaisi" adlandırdığı Fyodor Dostoyevskini oxuyub öz düşüncələrini bildirirmiş kimi göründü mənə. Alimə qulaq asan, onu eşidə bilən, ruhunun maddi varlığından çəkidə çox-çox üstün olduğunu görüb sevinən onu sevən hər bir kəs "Dostoyevski haqda düşüncələri" oxuya bilər. Könlü sevgi istəyən, gecə-gündüzə giriftar olan hər bir azərbaycanlı "Dostoyevskini sevmək olarmı?" sualına bu kitabda cavab tapa bilər.

İnsanın ruhunda şeytana uymamaq gücü var. İman, aman adlandıra biləcəyimiz insan ruhunu yaşam,  tale hekayətləri,  tale romanları çərçivəsində işıqlandıra bilən, birinin ya birilərinin şəxsində ümumiyyətlə Adəm övladının qismət-qədərini obrazlı şəkildə, bədii formada, nəsr tabloları yaradaraq nəsillərə, əsrlərə çatdıran yazıçı haqdadır alimin " Düşüncələri". Düşünə bilənlər ücün,  düşünüb-daşına bilənlər üçün bu kitab dəyərli töhfədir.

"Məndən tez-tez Dostoyevskini nəyə görə sevdiyimi soruşurlar.  Mən isə cavab verirəm ki, Dostoyevskini sevmək mümkün deyil. Onda belə sual yaranır: bəs məni Dostoyevskiyə bağlayan nədir?" Gözəllik axtarışı möhtəşəmliyə maraq hisslərini önə cəkən alim kitabın ilk səhifələrində Dostoyevskinin fəthi məqamlarını açıqlayır.

L.Qrossmanın məşhur "Dostoyevski" kitabı ilə başlayan maraq sonra yazıçının bilavasitə  söz dünyasına müraciətlə, onun tədqiqinin elmi-metodoloji əsaslarını işləyib təqdim etmək istəyi səyi ilə əvəz olunur.

"Dostoyevski ətrafında düşüncələr" dahi  yazıçı haqda  rus dilində bir sıra ciddi  elmi-tədqiqat işlərinin müəllifi,  professor Məmməd Qocayevin azərbaycanlı oxucuya məhz doğma dilimizdə ilk, belə demək mümkünsə, böyük müraciətidir. Bu kitab öz mahiyyəti, üslubu, dili ilə oxucusunu  zənginləşdirir, onun biliklərini, təhlil etmə mülahizə yürütmə qabiliyyətini həm formalaşdırır, həm yönəldir. Dünyada məşhur olan Dostoyevski fenomeni kitabda çox geniş məsələlər ətrafında: yazıçının tərcümeyi-halının əsas məqamlarından tutmuş, yaradıcılıq yolunun inkişaf xətti , hər biri böyük hadisə kimi dəyərləndirilən romanları , onların ideya mündəricə cəhətləri - həm elmi, həm mütəxəssis olmayanların diqqət-marağını cəlb edə biləcək üslubda , sistemli şəkildə şərh olunur, açıqlanır.

Qeyd olunduğu kimi ,  qeyri-səlist strukturlu romanlar yazan , mücərrəd anlaşılmaz görünən bir yazıçını səhih, səlist izah etmək onun poetik nəbzini tuta bilməkdən keçir. Məmməd Qocayev Dostoyevskinin polifonik mətninin, sözünün ritmini, ahəngini duya bilən azsaylı filoloq-alimlər sırasındandır. Rusiya elmi dairələrində dostoyevskişünaslar tərəfindən böyuk rəğbətlə qarşılanan M.Qocayev bu dəfə Azərbaycan oxucusu ilə öz düşüncələrini paylaşır,  onu çox yaxında,  üzbəüz görürmüş kimi ona  suallar verir ya özünə suallarla müraciət edərək,  onları cavablandırır .

Oxucuya Dostoyevskini dərindən tanıtmaq,  yaxınlaşdırmaq üçün müəllif onun yaradıcılığının gizli məqamlarını Tolstoy, Qoqol, Puşkin, Servantes kimi yazarların,  Eynşteyn, Yunq  kimi  mütəfəkkirlərin bədii elmi fikirləri ilə qarşılaşdırır,  geniş bir müşahidə müqayisə meydanı acır. Dostoyevski  poetikasının  əsas qayəsini Məmməd müəllim dərinlik psixologiyasında görür, o cümlədən Dostoyevskini Karl Yunqun sonradan yaratmış olduğu arxetiplər nəzəriyyəsinin bədii kəşfinin müəllifi adlandırır.

Modernizm postmodernizm meyllərinin güclü olduğu zəmanəmizdə Dostoyevski yaradıcılığına maraq sahəsi , əlbəttə,  geniş olmaya  bilməz. Təhtəlşüur  psixologiyasının təsvirini  "insan qəlbinin dərinlikləri"  adlandıran Dostoyevskinin yaradıcılığında, müəllifin qeyd etdiyi kimi, "adi təfəkkürə sığan heç yoxdur, çünki insan həyat özləri məntiqə sığmır". Yazıçınin dünyaya fərqli hesablama sistemindən yanaşması bu baxış bucağı altında üzə çıxan dünya həqiqətləri bu kitabda məzmunlu, məntiqli, elmi düşüncəyə dayanaraq açıqlanır.

İnsan-dünya,insan-Allah münasibətlərini müxtəlif səslər səsləşmələr, dialoji söhbətlər üzərində quran yazıçının romanlarını alim dini kitablara bənzədir ("zahirən mücərrəd, daxilən sonsuz qədər mənalı-məzmunlu"), onları "haqdan gələn",  "haqdan yaranmış sədalar" adlandırır.

                                                        

"Yaradıcılıq yolu"

 

"Dostoyevski ətrafında düşüncələr" kitabının əsasında yazıçının yaradıcılığına kompleks yanaşma   M.Qocayevin işləyib hazırladığı vahid xarakter konsepsiyası durur. Bu konsepsiyanin əsasını isə xarakter kateqoriyası təyin edir. M.Qocayev bu kateqoriyanı yazıçının bədii sistemində açar rolu oynaya biləcək qədər mühüm hesab edir. Müəllifin fikrinə görə , daxili mənəvi zahiri sosial təsirlərin dialektik uzlaşması Dostoyevski xarakterlərinin dolğunluğunu həqiqiliyini təmin edir. Hətta ən qeyri-real yaranışa dünyagörüşə malik insan xarakteri belə, məsələn, "idiot" adlandırılan Knyaz Mışkin  öz inandırıcılığı ilə ən real xarakterlər - İppolit, Roqojin s. qədər  maraqlıdır, mahiyyətcə, əksinə,  daha həyati önəm daşıyır.  İki köməksiz qadını balta ilə qətlə yetirən qəhrəmanın ("Cinayət cəza" romanında  Raskolnikov) bu davranışını necə izah etmək olar? Bu cinayətə  hüquqi qiymət vermək, əslində, məsələnin kökünə varmamaqdır. İnsanin həyatı ehkam  qanunlarla xilas olub cənnətə çevrilmir. Dostoyevski romanlarında ideoloq-qəhrəmanlar (Raskolnikov, Kirillov, İvan Karamazov)   hərəsi bir ömür kitabı yazır , əslində, dünya şöhrətli bu rus yazıçısının bədii düşüncəsində biri-birinin kitabını oxumayan, Kitaba inanmayan adi bəndələrin, bizlərin,sizlərin siması canlanır ...bir balta ilə iki qadını qətlə yetirməmiş  olsaq belə ...Haşiyə cıxaraq, bu məqamda Məmməd müəllimin  bir sözünü, istəyini ifadə etməyə bilmirəm: "Əgər mən gənc  olsaydım,"Evanqelie ot Dostoevskoqo" ("Dostoyevskinin İncili")kitabını yazardım". Ən mümkünsüz olan bu hal - zamanı geri çevirmək - baş versəydi, həm bu kitab, həm İsa Muğanna həqiqətini söz, düşüncə tariximizdə iz qoyacaq səkildə təsvir edən digər bir kitab yaranardı (çox böyük İsa Muğanna narahatçılığı nigarançılığı var Məmməd müəllimin,yeri gəlmişkən...).

...Qayıdaq "Düşüncələr"ə. Qeyd edim ki,  M.Qocayevin Dostoyevskiyə yanaşma metodunun mahiyyətini xarakterlərin ideya-poetik dəyərləndirilməsi təşkil edir. Kitabda yazıçının yaradıcılıq yolu - XIX əsrin 40- illərindən  başlayaraq 1881-ci ilə qədər - üç mərhələyə bölünür.  Dostoyevskinin yaratmış olduğu insan xarakterləri hər üç dövrə (40-, 60- 70-80 -ci illər)  uyğun olaraq sosial-psixoloji,  ideya-mənəvi fəlsəfi-dini prizmadan izlənilir.

"Dostoyevski ətrafında düşüncələr"in müəllifi yazıçının ilk əsəri "Yoxsul insanlar"dan başlayaraq fəlsəfi-dini epopeya olan "Karamazov qardaşlar"ına qədər hər biri bədii hadisə kimi qiymətləndirilən povest romanları ayrı-ayrılıqda təhlil etmir. O, yazıçının bədii utopiya antiutopiyasını bir nöqtədə birləşdirməyə çalışır,  öz təhlilini vahid prinsip əsasında qurur: "Üç həlqədən ibarət olan bu spiralvari inkişaf sanki eyni məzmunlu məqamları müxtəlif,  daha yüksək səviyyədə əks etdirir", - müəllif qeyd edir.

 

"Dostoyevski  bizə    verdi?"

 

İlk növbədə qələm əhli Dostoyevskini oxumalı ondan baş açmağı bacarmalıdır. Ən azı ona görə ki, yazıçı özü dünya ədəbi təcrübəsini mənimsəmiş bununla da öz qələbəsini,  müəllifin qeyd etdiyi kimi, bir növ təmin etmişdir. Dostoyevski poetikasının sirlərini öz polifonizm nəzəriyyəsində ifadə etmiş M.Baxtinin məşhur monoqrafiyasını dilimizə tərcümə etmiş ("M.Baxtin Dostoyevski poetikasının problemləri. -Bakı, "Kitab aləmi", 2005, 384 s.) professor,  Bakı  Slavyan Universitetində klassik rus ədəbiyyatı kafedrasına rəhbərlik edən Məmməd Qocayev Dostoyevski yaradıcılığının tədqiqinin Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafına xidmət etdiyini təsdiqləyir. Kitabın  son səhifəsində  o yazır: "Elmdə mənimki, səninki, özününkü, özgəninki deyilən şey yoxdur. Odur ki, Dostoyevski irsinin dilimizə tərcüməsi onun Azərbaycanda tədqiqi məsələləri milli maraqlarımıza cavab verən vəzifələrimizdəndir".  Qeyd etmək yerinə düşər ki,  son illər ərzində Məmməd  müəllim Dostoyevskiyə marağını xalqına olan sevgisi ilə birləşdirərək  "milli çərçivədən kənara çıxan" dahi yazıçının bədii publisistik irsinin dilimizə tərcüməsində böyük əmək sərf edir. "Yeniyetmə",  "Şeytanlar" romanlarından sonra "Paxla",  "Gülməli adamın yuxusu",   "Ölü evdən qeydlər"  s. əsərlərin tərcüməsi  işıq üzü görmüşdür.  Yazıçının digər əsərləri yaxın zamanlarda M.Qocayevin tərcüməsində oxuculara təqdim olunacaq .

 

Son söz əvəzi

 

Dostoyevskinin  Ədəbi-memorial muzeyində özümü valideynlərimin , müəllimlərimin, doğulub boya-başa  catdığım məmləkətin böyük Azərbaycanın ən qürurlu, şərəfli təmsilçisi hiss etdim. Bu hissi, gücü mən özümlə apardığım kitablardan aldım. T.A.Kasatkina, B.N.Tixomirov  kimi ən müasir tədqiqatçılarla qısa bir söhbət edə bildim. Yaşlı, təcrübəli alimlərin öz gənc həmkarlarına  qarşı   çox isti qayğıkeş  münasibətlərini müşahidə etdim. "Dostoyevski dünya mədəniyyəti"  adlı  ənənəvi  konfransda qonaq kimi iştirak etmək fürsətim oldu... Oxumadığımız kitablar yadıma düşdü, gəzmədiyimiz yerlər, demək istədiklərimizi  deyə bilmədiyimiz  anlar, görmədiyimiz min-min işlər yadıma düşdü... elmə, Azərbaycana, mədəniyyətimizə  təmənnasız xidmət naminə ...

 

Dostoyevskinin  Ədəbi-memorial muzeyində özümü valideynlərimin , müəllimlərimin, doğulub boya-başa  catdığım məmləkətin böyük Azərbaycanın ən qürurlu, şərəfli təmsilçisi hiss etdim. Bu hissi, gücü mən özümlə apardığım kitablardan aldım. T.A.Kasatkina, B.N.Tixomirov  kimi ən müasir tədqiqatçılarla qısa bir söhbət edə bildim. Yaşlı, təcrübəli alimlərin öz gənc həmkarlarına  qarşı   çox isti qayğıkeş  münasibətlərini müşahidə etdim. "Dostoyevski dünya mədəniyyəti"  adlı  ənənəvi  konfransda qonaq kimi iştirak etmək fürsətim oldu... Oxumadığımız kitablar yadıma düşdü, gəzmədiyimiz yerlər, demək istədiklərimizi  deyə bilmədiyimiz  anlar, görmədiyimiz min-min işlər yadıma düşdü... elmə, Azərbaycana, mədəniyyətimizə  təmənnasız xidmət naminə ...


<< Geri
Ana səhifə | BÜTÜN XƏBƏRLƏR | Müsahibə | Siyasət | Sosial | Haqqımızda | Əlaqə
© 2012 525.Az.